Bệnh lý đáy mắt là nhóm các bệnh lý ảnh hưởng đến võng mạc, hoàng điểm và các cấu trúc liên quan ở đáy mắt. Những bệnh lý này có thể gây mất thị lực nghiêm trọng và chiếm tỷ lệ cao trong các nguyên nhân gây mù lòa trên thế giới, đòi hỏi chẩn đoán sớm và can thiệp kịp thời.
Định nghĩa và cấu trúc đáy mắt
Đáy mắt bao gồm các cấu trúc ở phần sau của nhãn cầu, trong đó võng mạc là lớp mô thần kinh trong suốt ở phía sau mắt, hoạt động như phim trong máy ảnh, thu nhận hình ảnh được lấy nét bởi các cấu trúc ở phía trước mắt. Hoàng điểm là phần trung tâm của võng mạc chuyên biệt cho thị lực độ phân giải cao và rất quan trọng trong các hoạt động như đọc, lái xe và các công việc đòi hỏi sự phân biệt thị giác tinh tế.
Phân loại bệnh lý đáy mắt
1. Bệnh lý mạch máu võng mạc
Bệnh võng mạc do đái tháo đường (Diabetic Retinopathy): Là biến chứng của bệnh đái tháo đường ảnh hưởng đến mắt, được gây ra bởi tổn thương các mạch máu trong mô nhạy cảm ánh sáng ở phía sau mắt. Bệnh võng mạc do đái tháo đường xảy ra ở khoảng 30% người mắc đái tháo đường và là nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực có thể phòng ngừa được.
Bệnh được phân thành 4 giai đoạn chính: võng mạc đái tháo đường không tăng sinh nhẹ, vừa, nặng và võng mạc đái tháo đường tăng sinh. Giai đoạn cuối có thể biểu hiện bằng xuất huyết tiền võng mạc, bong võng mạc do kéo căng hoặc tân mạch mống mắt.
2. Bệnh lý hoàng điểm
Thoái hóa hoàng điểm do tuổi (Age-related Macular Degeneration – AMD): Là vấn đề với võng mạc xảy ra khi một phần của võng mạc gọi là hoàng điểm bị tổn thương. AMD được phân thành hai dạng lâm sàng: khô (không tân mạch) và ướt (tân mạch).
Dạng khô tiến triển từ giai đoạn sớm với các drusen nhỏ đến giai đoạn trung gian với drusen lớn và có thể có thay đổi sắc tố, cuối cùng đến giai đoạn muộn với teo võng mạc. Dạng ướt đặc trưng bởi sự phát triển của tân mạch dưới võng mạc có thể gây chảy máu và phù hoàng điểm.
3. Bong võng mạc
Bong võng mạc tách lỗ (Rhegmatogenous): Là loại bong võng mạc thường gặp nhất, xảy ra khi có một lỗ nhỏ hoặc rách trong võng mạc. Chất lỏng dịch kính lỏng đi qua lỗ rách này gây tích tụ dịch dưới võng mạc và làm tiến triển bong võng mạc.
Bong võng mạc do co kéo: Xảy ra do sự hình thành các màng xơ trên bề mặt võng mạc co kéo và làm bong tách võng mạc khỏi lớp biểu mô sắc tố.
4. Các bệnh lý khác
Phù hoàng điểm đái tháo đường (Diabetic Macular Edema – DME): Bệnh nhân biểu hiện dày võng mạc trong vòng 2 đường kính đĩa thị từ trung tâm hoàng điểm. Được coi là phù hoàng điểm có ý nghĩa lâm sàng khi dày võng mạc cách trung tâm fovea 500 µm hoặc ít hơn.
Tắc mạch võng mạc: Bao gồm tắc động mạch trung tâm võng mạc và tắc tĩnh mạch võng mạc, có thể dẫn đến mất thị lực đột ngột và nghiêm trọng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Nguyên nhân chuyển hóa:
Đái tháo đường là nguyên nhân hàng đầu của bệnh lý mạch máu võng mạc. Tăng đường huyết mạn tính gây tổn thương thành mạch, dẫn đến rò rỉ, xuất huyết và cuối cùng là thiếu máu cục bộ kích thích tân mạch bệnh lý.
Nguyên nhân tuổi tác:
Quá trình lão hóa tự nhiên dẫn đến tích tụ các chất thải trong màng Bruch, hình thành drusen và thoái hóa tế bào biểu mô sắc tố võng mạc trong AMD.
Nguyên nhân cơ học:
Chấn thương mắt, can thiệp phẫu thuật hoặc cận thị cao có thể dẫn đến rách võng mạc và bong võng mạc tiếp theo.
Nguyên nhân mạch máu:
Tăng huyết áp, rối loạn đông máu và các bệnh lý tim mạch có thể gây tắc mạch võng mạc.
Các bệnh thường gặp và đặc điểm lâm sàng
Bệnh võng mạc đái tháo đường: Triệu chứng có thể bao gồm thị lực mờ, các đốm đen nổi, mất thị lực trường, và trong giai đoạn tiến triển có thể mất thị lực hoàn toàn. Xuất huyết nhỏ có thể gây các đốm tối cản trở thị lực, trong khi xuất huyết lớn có thể che khuất hoàn toàn thị lực.
AMD: Mất thị lực trung tâm tiến triển, khó khăn trong đọc sách, nhận dạng khuôn mặt. Bệnh nhân có thể thấy các đường thẳng bị uốn cong hoặc có vùng mờ ở trung tâm thị trường.
Bong võng mạc: Triệu chứng cảnh báo bao gồm ánh sáng chớp, mưa ruồi đột ngột, và “rèm che” ở ngoại biên thị trường. Đây là cấp cứu mắt đòi hỏi can thiệp ngay lập tức.
Tiến triển trong chẩn đoán và điều trị
Chẩn đoán hình ảnh hiện đại:
OCT (Optical Coherence Tomography) đã cách mạng hóa chẩn đoán bệnh lý võng mạc, cho phép hình ảnh cắt lớp độ phân giải cao của các lớp võng mạc. Chụp mạch huỳnh quang và ICG giúp đánh giá tuần hoàn mạch máu võng mạc.
Điều trị tiêm nội nhãn:
Các thuốc kháng VEGF như ranibizumab, bevacizumab, và aflibercept đã mang lại đột phá trong điều trị AMD ướt và DME. Faricimab, thuốc mới nhất được FDA phê duyệt, có cơ chế kép ức chế cả VEGF-A và Ang-2, mang lại hiệu quả điều trị kéo dài hơn với khả năng duy trì hiệu quả lên đến 72 tuần và hơn 45% bệnh nhân có thể kéo dài khoảng cách điều trị ≥12 tuần. Điều trị cần được bắt đầu sớm để ngăn ngừa tổn thương vĩnh viễn, với hiệu quả cao trong việc cải thiện và duy trì thị lực.
Công nghệ laser hiện đại:
Laser photocoagulation được ứng dụng trong điều trị bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh và một số trường hợp DME. Laser micropulse và subthreshold giúp giảm tổn thương nhiệt lên mô khỏe mạnh.
Phẫu thuật dịch kính-võng mạc:
Vitrectomy pars plana được chỉ định trong các trường hợp bong võng mạc phức tạp, xuất huyết dịch kính không tiêu và các biến chứng tăng sinh. Kỹ thuật phẫu thuật ngày càng tinh vi với tỷ lệ thành công cao.
Tiên lượng và phòng ngừa
Tiên lượng của bệnh lý đáy mắt phụ thuộc vào loại bệnh, giai đoạn phát hiện và thời điểm bắt đầu điều trị. Phòng ngừa bao gồm kiểm soát đường huyết tốt ở bệnh nhân đái tháo đường, khám mắt định kỳ, và can thiệp sớm khi có triệu chứng cảnh báo.
Bệnh lý đáy mắt đại diện cho một nhóm các tình trạng phức tạp đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về sinh lý bệnh học và các phương pháp điều trị hiện đại. Với sự tiến bộ không ngừng trong công nghệ chẩn đoán và điều trị, triển vọng bảo tồn thị lực cho bệnh nhân ngày càng được cải thiện đáng kể.
Tài liệu tham khảo
Mayo Clinic. Diabetic retinopathy – Symptoms & causes. Updated August 13, 2025. Accessed from: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-retinopathy/symptoms-causes/syc-20371611
Frontiers in Endocrinology. Classification of diabetic retinopathy: Past, present and future. Published November 28, 2022. Accessed from: https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2022.1079217/full
National Eye Institute. Diabetic Retinopathy. Accessed from: https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/diabetic-retinopathy
StatPearls Publishing. Macular Degeneration. NCBI Bookshelf. Updated July 31, 2023. Accessed from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560778/
American Academy of Ophthalmology. What Is Macular Degeneration? Updated October 1, 2024. Accessed from: https://www.aao.org/eye-health/diseases/amd-macular-degeneration
Ophthalmology Retina. Faricimab Treat-and-Extend Dosing for Macular Edema Due to Retinal Vein Occlusion: 72-Week Results from the BALATON and COMINO Trials. Published March 17, 2025. Accessed from: https://www.ophthalmologyretina.org/article/S2468-6530(25)00104-6/fulltext