Chị Ngọc Mai, 34 tuổi ở Đồng Nai, từng bị loét giác mạc do nhiễm trùng nặng. Trong suốt 3 năm, chị chỉ nhìn thấy mờ mịt, không thể làm việc hay chăm con. Năm 2021, chị được ghép giác mạc từ một người hiến tặng sau khi qua đời vì tai nạn giao thông. “Ngày được tháo băng, tôi thấy rõ khuôn mặt con gái – đó là giây phút hạnh phúc nhất cuộc đời,” chị kể.
Mở đầu: Khi ánh sáng vụt tắt
Mỗi ngày, trên thế giới có hàng ngàn người đánh mất ánh sáng của mình chỉ vì một phần rất nhỏ của đôi mắt – giác mạc. Giác mạc là lớp màng trong suốt ở phía trước nhãn cầu, giúp hội tụ ánh sáng để ta nhìn thấy mọi vật. Khi giác mạc bị tổn thương do bệnh lý, nhiễm trùng hay chấn thương, ánh sáng sẽ không thể đi qua, và bóng tối dần bao trùm.
Nhưng may mắn thay, với sự tiến bộ của y học, ghép giác mạc đã mang lại hy vọng cho hàng triệu người mù lòa. Chỉ cần một người hiến tặng giác mạc sau khi qua đời, hai người khác có thể nhìn thấy ánh sáng trở lại. Đó không chỉ là phép màu của y học, mà còn là phép màu của lòng nhân ái.
Ghép giác mạc – Hành trình trao lại ánh sáng
Ghép giác mạc là phương pháp phẫu thuật thay thế giác mạc bị bệnh bằng mảnh giác mạc khỏe mạnh từ người hiến tặng. Tại Việt Nam, ca ghép giác mạc đầu tiên được thực hiện vào năm 1957. Đến nay, kỹ thuật này đã phát triển mạnh mẽ, với tỷ lệ thành công cao, giúp nhiều người mù có thể nhìn thấy trở lại, tiếp tục học tập, làm việc và tận hưởng cuộc sống.
Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2023), bệnh lý giác mạc là nguyên nhân gây mù đứng thứ tư trên toàn cầu, chiếm khoảng 5% tổng số các trường hợp mù. Nhiều nguyên nhân trong số này – như loét giác mạc do nhiễm trùng, bỏng hóa chất hay sẹo giác mạc – có thể được chữa khỏi hoàn toàn nếu có giác mạc hiến tặng kịp thời.
Một báo cáo của JAMA Ophthalmology (Gain et al., 2016) cho thấy, trên thế giới có tới 12,7 triệu người đang chờ được ghép giác mạc, nhưng chỉ 1 người được ghép trong số 70 người cần. Tình trạng khan hiếm nghiêm trọng này đặc biệt phổ biến tại các quốc gia đang phát triển – nơi nhận thức về hiến tặng mô và giác mạc còn hạn chế.
Tại sao giác mạc lại quý giá đến vậy?
Giác mạc là một trong số ít mô cơ thể có thể ghép mà không cần tương thích máu hay mô phức tạp, bởi giác mạc không chứa mạch máu. Điều đó có nghĩa là hầu như ai cũng có thể là người hiến giác mạc, không phân biệt giới tính, tuổi tác, hay nhóm máu.
Quan trọng hơn, giác mạc không ảnh hưởng đến diện mạo sau khi hiến tặng. Việc lấy giác mạc được thực hiện cẩn thận bởi các bác sĩ chuyên khoa, không làm thay đổi hình dạng khuôn mặt người mất, vì chỉ lấy lớp mô mỏng trong suốt phía trước nhãn cầu.
Một cặp giác mạc hiến tặng có thể mang lại ánh sáng cho hai người. Đó là món quà của sự sống – một phần thân thể ở lại, tiếp tục nhìn ngắm cuộc đời qua đôi mắt của người khác.
Những câu chuyện từ “người được nhìn thấy lại”
Chị Ngọc Mai, 34 tuổi ở Đồng Nai, từng bị loét giác mạc do nhiễm trùng nặng. Trong suốt 3 năm, chị chỉ nhìn thấy mờ mịt, không thể làm việc hay chăm con. Năm 2021, chị được ghép giác mạc từ một người hiến tặng sau khi qua đời vì tai nạn giao thông. “Ngày được tháo băng, tôi thấy rõ khuôn mặt con gái – đó là giây phút hạnh phúc nhất cuộc đời,” chị kể.
Tại Bệnh viện Mắt Trung ương, mỗi năm có hàng trăm bệnh nhân giống như chị Mai đang chờ đợi. Họ là những người lao động nghèo, học sinh, bác nông dân hay giáo viên – những con người bình thường, chỉ khác ở chỗ họ sống trong bóng tối.
Nếu có thêm nhiều người hiến tặng, ánh sáng ấy sẽ không phải chờ đợi.
Hiến tặng giác mạc – Một hành động nhân văn cao cả
Ở nhiều quốc gia như Mỹ, Nhật, Ấn Độ hay Hàn Quốc, việc hiến giác mạc sau khi qua đời là hành động phổ biến và được xã hội tôn vinh. Tại Việt Nam, mặc dù Luật hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể người đã được ban hành từ năm 2006, nhưng số người đăng ký hiến giác mạc vẫn còn rất thấp.
Nhiều người e ngại, sợ ảnh hưởng đến hình hài, hoặc đơn giản là chưa hiểu rõ ý nghĩa của việc hiến tặng. Thực tế, việc đăng ký hiến giác mạc không mất nhiều thời gian – chỉ cần vài thủ tục đơn giản tại Trung tâm điều phối ghép mô – Bệnh viện Mắt Trung ương, hoặc ngân hàng mô các tỉnh.
Hiến giác mạc không chỉ là trao đi ánh sáng, mà còn là cách để sự sống tiếp tục được lan tỏa. Mỗi người ra đi có thể để lại món quà vô giá – đôi mắt được nhìn thấy, giọt nước mắt được lau đi, và một cuộc đời khác được hồi sinh.
Khoa học và lòng nhân ái – Hai cánh tay của hy vọng
Theo các nghiên cứu quốc tế (Bichet et al., 2023; Mandal et al., 2022), tỷ lệ thành công của ghép giác mạc hiện nay đạt trên 90%, thời gian phục hồi thị lực nhanh và ít biến chứng. Với kỹ thuật DMEK – ghép lớp nội mô, người bệnh có thể nhìn rõ trở lại chỉ sau vài tuần.
Nhưng dù kỹ thuật có tiên tiến đến đâu, nếu không có mô hiến, mọi sự chuẩn bị đều vô nghĩa. Giác mạc không thể sản xuất công nghiệp, cũng không thể lưu trữ lâu dài. Nó chỉ có thể đến từ trái tim của những người sẵn sàng cho đi.
Kêu gọi cộng đồng: “Khi ra đi, ánh sáng vẫn ở lại”
Mỗi chúng ta đều có thể trở thành người hiến giác mạc – người trao tặng ánh sáng. Việc đăng ký hiến tặng là cam kết tự nguyện, và có thể thay đổi bất cứ lúc nào. Khi ta rời khỏi thế gian, một phần cơ thể nhỏ bé ấy vẫn có thể tiếp tục nhìn thấy bình minh, nụ cười của con trẻ, hay những sắc màu cuộc sống qua đôi mắt của người khác.
“Hãy nói chuyện với gia đình, với bạn bè, về ý nghĩa của việc hiến tặng. Hãy để ánh sáng được tiếp tục lan truyền. Bởi một người cho đi – hai người nhìn thấy. Và ánh sáng nhân ái ấy sẽ không bao giờ tắt.”
Kết luận
Ghép giác mạc là kỳ tích của y học, nhưng trên hết, là minh chứng cho tình người và sự sẻ chia. Trong thời đại công nghệ phát triển, không gì có thể thay thế được tấm lòng của con người. Mỗi quyết định hiến tặng giác mạc là một hành động dũng cảm và cao đẹp – để sự sống không dừng lại, để ánh sáng được nối dài.
Hãy để đôi mắt ta, khi khép lại, vẫn còn mở ra ánh sáng cho người khác. Hiến giác mạc – Trao ánh sáng, nối dài sự sống.
Tài liệu tham khảo
Gain, P., et al. (2016). Global survey of corneal transplantation and eye banking. JAMA Ophthalmology, 134(2), 167–173.
Bichet, P., et al. (2023). Five-year outcomes of Descemet Membrane Endothelial Keratoplasty. PLoS ONE, 18(3), e0282046.
Mandal, S., et al. (2022). Endothelial keratoplasty: Techniques and results. Indian Journal of Ophthalmology, 70(3), 577–586.
World Health Organization. (2023). Blindness and vision impairment – Fact sheet. Geneva: WHO.
Bộ Y tế Việt Nam. (2022). Báo cáo hoạt động hiến và ghép mô, tạng giai đoạn 2016–2022.