Tắc động mạch trung tâm võng mạc là tình trạng dòng máu nuôi phần lớn võng mạc bị tắc đột ngột, dẫn đến thiếu máu cấp tính của mô thần kinh võng mạc. Trong thực hành hiện đại, đây không chỉ được xem là một bệnh lý tại mắt mà còn được coi là một dạng thiếu máu võng mạc cấp, với ý nghĩa lâm sàng tương tự một đột quỵ của mắt [1,2]. Điểm quan trọng nhất là bệnh thường xảy ra đột ngột, không đau, nhưng có thể gây mất thị lực nặng và để lại hậu quả không hồi phục nếu chậm trễ trong tiếp cận cấp cứu [1–3].
Nguyên nhân
Nguyên nhân của tắc động mạch trung tâm võng mạc thường liên quan đến huyết khối hoặc thuyên tắc mạch. Các yếu tố nguy cơ được ghi nhận gồm xơ vữa động mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, bệnh động mạch cảnh, bệnh tim, rung nhĩ hoặc các tình trạng tăng đông [1,2].
Chính vì vậy, khi một bệnh nhân bị mất thị lực đột ngột ở một mắt, bác sĩ cần nghĩ không chỉ đến tổn thương tại mắt mà còn đến nguy cơ đột quỵ não, nhồi máu cơ tim hoặc nguồn gốc thuyên tắc từ tim và mạch cảnh [1,4].
Triệu chứng
Triệu chứng điển hình nhất là mất thị lực đột ngột, không đau, ở một mắt. Người bệnh thường mô tả đang nhìn bình thường thì đột ngột mờ rất nặng hoặc gần như không thấy trong vài phút [1–3]. Vì mắt không đỏ và không đau, nhiều trường hợp chủ quan, chờ theo dõi tại nhà, làm mất thời gian vàng để đánh giá cấp cứu.
Võng mạc là mô thần kinh rất nhạy cảm với thiếu máu, vì vậy thời gian thiếu máu càng kéo dài thì nguy cơ tổn thương không hồi phục càng cao [2]. Đây là cơ sở để tất cả các hướng dẫn hiện nay đều nhấn mạnh rằng bệnh nhân nghi ngờ tắc động mạch trung tâm võng mạc cần được xử trí khẩn cấp.
Chẩn đoán
Chẩn đoán được thực hiện qua đánh giá thị lực, phản xạ đồng tử, soi đáy mắt và các phương tiện hình ảnh như OCT hoặc chụp mạch võng mạc khi cần [1,3]. Tuy nhiên, điểm khác biệt quan trọng là người bệnh không chỉ cần chẩn đoán tại mắt mà còn phải được đánh giá toàn thân khẩn cấp.
Theo khuyến cáo của American Heart Association, bệnh nhân CRAO cần được tiếp cận tương tự bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cấp, bao gồm đánh giá thần kinh, tim mạch, đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết, lipid máu, điện tim và khảo sát động mạch cảnh hoặc tim tùy tình huống [1]. Điều này có ý nghĩa rất lớn vì các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân CRAO có nguy cơ tăng cao đối với đột quỵ não và nhồi máu cơ tim, đặc biệt trong giai đoạn sớm sau biến cố [4].
Điều trị
Hiện nay, chưa có một phương pháp đơn lẻ nào được chứng minh chắc chắn có thể phục hồi thị lực trong mọi trường hợp CRAO [1,3]. Nhiều biện pháp từng được áp dụng như xoa nhãn cầu, hạ nhãn áp, chọc tiền phòng hay các hỗ trợ khác, nhưng hiệu quả còn hạn chế và không được làm chậm trễ việc đánh giá cấp cứu toàn thân [1,3]. Một số nghiên cứu gần đây xem xét vai trò của tiêu sợi huyết trong những cửa sổ thời gian chọn lọc, nhưng chỉ định phải được cân nhắc rất chặt chẽ trong hệ thống cấp cứu đột quỵ [1,5].
Vì vậy, nguyên tắc điều trị quan trọng nhất hiện nay là: nhận diện sớm, chuyển cấp cứu ngay và phối hợp đa chuyên khoa giữa mắt, thần kinh và tim mạch. Mục tiêu không chỉ là bảo tồn thị lực mà còn phát hiện và phòng ngừa các biến cố mạch máu nguy hiểm khác [1,4].
Tài liệu tham khảo
Mac Grory B, Schrag M, Biousse V, et al. Quản lý tắc nghẽn động mạch võng mạc trung tâm: một tuyên bố khoa học từ Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ. Đột quỵ . 2021;52(6):e282-e294.
Hayreh SS. Rối loạn tắc nghẽn động mạch võng mạc cấp tính. Prog Retin Eye Res . 2011;30(5):359-394.
Varma DD, Cugati S, Lee AW, Chen CS. Tổng quan về tắc động mạch võng mạc trung tâm: biểu hiện lâm sàng và quản lý. Eye (Lond) . 2013;27(6):688-697.
Park SJ, Choi NK, Seo KH, Park KH, Woo SJ. Nguy cơ và thời kỳ nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim cấp tính ở bệnh nhân tắc động mạch võng mạc trung tâm. Nhãn khoa . 2015;122(11):2336-2343.e2.
Schrag M, Youn T, Schindler J, et al. Điều trị tiêu sợi huyết tĩnh mạch trong tắc động mạch võng mạc trung tâm: phân tích tổng hợp ở cấp độ bệnh nhân. JAMA Neurol . 2020;77(9):1148-1154.
Bác sĩ Trần Huỳnh Linh Giang