Về mặt lâm sàng, sự xuất hiện của một đốm, chấm hoặc vệt có màu trắng hay xám đục ở vùng trung tâm mắt không đơn thuần là một tì vết thẩm mỹ, mà là dấu hiệu cảnh báo những tổn thương thực thể nghiêm trọng. Liệu tình trạng này có nguy hiểm không, nguyên nhân do đâu và nền y học hiện đại đang giải quyết bài toán này như thế nào? Chúng ta sẽ cùng phân tích một cách thấu đáo dưới góc nhìn chuyên môn.
1. Bản chất giải phẫu: “Tròng đen” dưới lăng kính y khoa
Trước khi đi sâu vào các nguyên nhân, cần làm rõ một khái niệm mà người bệnh thường nhầm lẫn khi tự quan sát mắt mình. Vùng “tròng đen” theo cách gọi dân gian thực chất bao gồm hai cấu trúc chính nằm trên hai mặt phẳng giải phẫu khác nhau:
- Giác mạc (Cornea): Lớp màng ngoài cùng bọc phía trước mắt, hoàn toàn trong suốt như mặt kính đồng hồ. Bộ phận này chịu trách nhiệm hội tụ ánh sáng và bảo vệ nội nhãn.
- Mống mắt (Iris) và Đồng tử (Pupil): Nằm ở phía sau giác mạc. Mống mắt tạo nên màu sắc của mắt (đen, nâu, xanh), còn đồng tử là lỗ trống màu đen ở trung tâm giúp điều tiết lượng ánh sáng đi vào.
Do đó, một chấm trắng xuất hiện ở khu vực tròng đen có thể nằm ngay trên bề mặt của lớp kính giác mạc, hoặc xuất phát từ sâu bên trong hệ thống quang học của mắt (ngay tại vị trí của đồng tử) [2]. Việc xác định chính xác vị trí tầng bậc này là chìa khóa đầu tiên để tìm ra nguyên nhân gốc rễ.
2. Các nguyên nhân hàng đầu gây chấm trắng ở tròng đen
Nền nhãn khoa hiện đại xếp các tổn thương dạng chấm trắng ở vùng tròng đen vào nhiều nhóm bệnh lý có bệnh sinh khác biệt. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến và nguy hiểm nhất đã được y văn thế giới ghi nhận:
Xem thêm bài viết: Viêm Bờ Mi: Mức Độ Nguy Hiểm, Thời Gian Điều Trị Và Cách Kiểm Soát
2.1 Viêm loét giác mạc nhiễm trùng (Infectious Keratitis)
Đây là nguyên nhân cấp tính và nguy hiểm bậc nhất tạo ra chấm trắng trên tròng đen. Khi lớp biểu mô bảo vệ ngoài cùng của giác mạc bị tổn thương do chấn thương cơ học (bị bụi bay vào mắt, quệt cành cây) hoặc do thói quen sử dụng kính áp tròng không đúng cách, các tác nhân vi sinh vật sẽ xâm nhập và tấn công [1].
Chấm trắng nhìn thấy bằng mắt thường chính là ổ thâm nhiễm (infiltrate) — nơi tập trung các tế bào bạch cầu của hệ miễn dịch cơ thể phối hợp với xác vi khuẩn, vi nấm tạo thành dịch mủ đặc [3].
- Do vi khuẩn: Thường diễn tiến rất nhanh, đặc biệt là trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), có thể phá hủy hoàn toàn giác mạc chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ [1].
- Do vi nấm: Thường xuất hiện sau chấn thương do thực vật (lá cây quẹt vào mắt). Ổ loét có màu trắng ngà, bề mặt xù xì và có những tổn thương vệ tinh xung quanh [3].
- Do ký sinh trùng (Acanthamoeba): Cực kỳ nguy hiểm, thường gặp ở người đeo kính áp tròng tiếp xúc với nguồn nước ô nhiễm.
2.2 Sẹo đục giác mạc (Corneal Opacity / Leukoma)
Nếu chấm trắng không đi kèm với các triệu chứng đau nhức cấp tính, rất có thể đó là một vết sẹo cũ [2]. Sau khi một tổn thương giác mạc (do loét, chấn thương hoặc bỏng hóa chất) được chữa lành, cấu trúc sắp xếp hoàn hảo và song song của các sợi collagen tại lớp nhu mô giác mạc bị xáo trộn. Thay vì trong suốt, vùng mô sợi này trở nên xơ hóa và mờ đục vĩnh viễn, ngăn cản ánh sáng xuyên qua [2].
2.3 Đục thủy tinh thể giai đoạn tiến triển (Mature Cataract)
Trong trường hợp này, chấm trắng thực chất không nằm trên giác mạc mà nằm ở thủy tinh thể (thấu kính nằm sau đồng tử). Khi bước sang độ tuổi lão hóa hoặc do các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, các protein bên trong thủy tinh thể bị biến tính và co cụm lại [4].
Ở giai đoạn muộn (đục thủy tinh thể chín), toàn bộ vùng đồng tử vốn có màu đen sẽ chuyển sang màu trắng đục (hiện tượng đồng tử trắng – leukocoria), khiến người nhìn đối diện có cảm giác mắt người bệnh xuất hiện một chấm trắng lớn ở chính giữa tròng đen [4].
Cơ chế hình thành đục thủy tinh thể gây ra đốm trắng ở trung tâm đồng tử. Nguồn: Bulgakova Kristina / Getty Images
2.4 Thoái hóa và loạn dưỡng giác mạc (Corneal Dystrophies & Degenerations)
Một số bệnh lý có tính chất di truyền hoặc thứ phát do viêm nhiễm mãn tính có thể gây lắng đọng các chất trung gian như lipid, canxi ngay dưới lớp biểu mô giác mạc. Ví dụ tiêu biểu là bệnh thoái hóa nốt Salzmann (Salzmann’s nodular degeneration), tạo ra các nốt màu trắng xám hoặc hơi xanh nổi lên trên bề mặt tròng đen, gây cộm xốn kéo dài.
3. Những “báo động đỏ” nguy hiểm cần cấp cứu khẩn cấp
Không phải mọi chấm trắng đều lành tính hay có tiến trình chậm rãi. Người bệnh cần lập tức đến các cơ sở nhãn khoa chuyên sâu trong vòng vài giờ nếu chấm trắng xuất hiện đồng thời với các “red flags” (triệu chứng báo động đỏ) sau [1], [3]:
- Đau nhức nhãn cầu dữ dội: Cơn đau buốt lên tận đầu, không thuyên giảm khi dùng các thuốc giảm đau thông thường.
- Sợ ánh sáng (Photophobia): Mắt bị kích ứng mạnh, co quắp mi mắt và không thể mở mắt khi nhìn vào luồng sáng.
- Thị lực sụt giảm đột ngột: Tầm nhìn mờ đi nhanh chóng giống như có một màn sương dày che phủ trước mắt.
- Chảy mủ hoặc dịch tiết bất thường: Mắt tiết ra dịch đặc màu vàng hoặc xanh bám quanh bờ mi, đặc biệt là vào buổi sáng.
- Cương tụ rìa: Vùng lòng trắng xung quanh tròng đen bị đỏ rực, các mạch máu nổi rõ và tập trung đậm đặc quanh rìa giác mạc.
4. Phác đồ điều trị hiện nay: Cá thể hóa theo nguyên nhân
Nền y học hiện đại không có một phương thuốc chung duy nhất cho tình trạng chấm trắng ở mắt. Việc điều trị bắt buộc phải dựa trên chẩn đoán hình ảnh qua kính hiển vi sinh hiển vi (Slit-lamp) và kết quả nuôi cấy vi sinh [2].
| Nguyên nhân cụ thể | Phương pháp can thiệp chủ đạo | Mục tiêu điều trị cốt lõi |
| Viêm loét giác mạc nhiễm trùng | Kháng sinh/Kháng nấm/Kháng virus nồng độ cao (Fortified drops) nhỏ mắt liên tục, có thể lên đến 15-30 phút/lần trong giai đoạn cấp bách [1]. | Tiêu diệt tận gốc tác nhân vi sinh, kiểm soát ổ hoại tử, bảo tồn cấu trúc nhãn cầu. |
| Sẹo đục giác mạc sâu | Phẫu thuật ghép giác mạc (Keratoplasty) thay thế phần mô sẹo bằng giác mạc hiến tặng từ người hiến [2]. | Phục hồi độ trong suốt của môi trường truyền sáng, cải thiện thị lực. |
| Đục thủy tinh thể | Phẫu thuật Phaco (Phacoemulsification) tán nhuyễn thủy tinh thể đục bằng sóng siêu âm và thay thế bằng thấu kính nội nhãn (IOL) [4]. | Loại bỏ hoàn toàn khối đục phía sau đồng tử, khôi phục thị lực sắc nét. |
Khô mắt, chấn thương hay bất kỳ tì vết nào trên bề mặt nhãn cầu đều cần được xử lý khoa học. Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt có chứa Corticoid khi chưa có chỉ định của bác sĩ, bởi hoạt chất này có thể làm giảm khả năng miễn dịch của mắt, khiến ổ loét nhiễm trùng lan rộng và dẫn đến thủng giác mạc gây mù lòa vĩnh viễn [1]. Khi phát hiện chấm trắng bất thường trên tròng đen, hành động thông minh và an toàn nhất là đặt lịch hẹn với bác sĩ nhãn khoa sớm nhất có thể.
Tài liệu tham khảo
- Austin, A., Lietman, T., & Rose-Nulman, G. (2017). Update on the epidemiological trends of infectious keratitis. Investigative Ophthalmology & Visual Science, 58(10), 4122-4131.
- Whitcher, J. P., Srinivasan, M., & Upadhyay, M. P. (2001). Corneal blindness: a global perspective. Bulletin of the World Health Organization, 79(3), 214-221.
- Garg, P., Krishna, P. V., Stratis, A. K., & Gopinathan, U. (2005). The epidemiological profile of keratitis. British Journal of Ophthalmology, 89(8), 966-971.
- Flaxman, S. R., Bourne, R. R., Resnikoff, S., Ackland, P., Braithwaite, T., Cicinelli, M. V., … & Vision Loss Expert Group of the Global Burden of Disease Study. (2017). Global causes of blindness and distance vision impairment 1990–2020: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Global Health, 5(12), e1221-e1234.