Đồng tử đóng vai trò then chốt trong điều tiết ánh sáng và hỗ trợ khả năng nhìn rõ. Những thay đổi nhỏ ở đồng tử có thể phản ánh các rối loạn nghiêm trọng về thần kinh hoặc nhãn khoa.
Đồng tử là gì?
Đồng tử (pupil) là một lỗ tròn nằm giữa mống mắt – phần có màu của mắt. Đây là nơi ánh sáng đi vào mắt, xuyên qua thủy tinh thể để đến võng mạc, nơi xử lý hình ảnh.
Mặc dù nhìn từ ngoài vào thấy màu đen, thực chất đồng tử là một “khoảng trống” cho ánh sáng đi qua. Màu đen là do ánh sáng đi vào bị hấp thu hoàn toàn bên trong mắt.
Vì sao đồng tử cần co giãn?
Đồng tử có khả năng tự động co nhỏ hoặc giãn lớn để điều chỉnh lượng ánh sáng đi vào mắt. Quá trình này giúp mắt thích nghi với điều kiện sáng tối khác nhau và duy trì chất lượng hình ảnh.
Khi ánh sáng mạnh (ngoài trời, đèn sáng), đồng tử co lại để giảm lượng ánh sáng vào, giúp mắt dễ chịu và bảo vệ võng mạc.
Khi ánh sáng yếu (ban đêm, trong phòng tối), đồng tử giãn ra để thu nhiều ánh sáng hơn, giúp nhìn rõ hơn.
Ngoài ra, đồng tử còn co lại khi mắt điều tiết để nhìn vật ở gần – gọi là phản xạ điều tiết hội tụ.
Cảm giác khi đồng tử thay đổi kích thước
Khi đồng tử co nhỏ: người bệnh thường cảm thấy đỡ chói, nhìn rõ hơn trong điều kiện sáng, nhưng có thể khó chịu khi nhìn gần nếu co quá mức hoặc kéo dài (gây mỏi mắt).
Khi đồng tử giãn to: nhìn tốt hơn trong bóng tối, nhưng nếu giãn quá mức trong điều kiện ánh sáng bình thường có thể gây chói, lóa, khó nhìn chi tiết, hoặc xuất hiện quầng sáng quanh đèn.
Xem thêm: Cách chữa mắt lé nhẹ tại nhà và khi nào cần gặp bác sĩ chuyên khoa
Các bệnh lý và yếu tố gây bất thường đồng tử
Đồng tử có thể bị ảnh hưởng do bệnh lý thần kinh, tổn thương cơ học, hay do tác dụng của thuốc. Một số bất thường phổ biến:
Đồng tử giãn bất thường (mydriasis):
- Chấn thương mắt, chấn thương sọ não làm tổn thương dây thần kinh vận nhãn (dây III)
- Tác dụng phụ của thuốc giãn đồng tử: atropin, phenylephrine, thuốc chống trầm cảm 3 vòng, chất kích thích (cocaine, amphetamine)
- Ngộ độc thực vật (như cà độc dược, cần sa)
- Cơn tăng nhãn áp cấp (góc đóng): đồng tử giãn trung bình, phản xạ kém, kèm đau và mờ mắt dữ dội
Đồng tử co bất thường (miosis):
- Ngộ độc phospho hữu cơ, thuốc trừ sâu
- Dùng thuốc điều trị glaucoma: pilocarpin
- Hội chứng Horner: đồng tử nhỏ, sụp mi, giảm tiết mồ hôi cùng bên
- Viêm màng bồ đào trước: đồng tử co nhỏ, méo mó do dính mống mắt
Đồng tử trong khám lâm sàng thần kinh và nhãn khoa
Bác sĩ thường soi đèn vào mắt để kiểm tra phản xạ đồng tử, nhằm đánh giá chức năng của dây thần kinh thị giác (II), dây vận nhãn (III), và thân não. Những thay đổi bất thường về kích thước, phản xạ, hoặc không đối xứng giữa hai mắt có thể là dấu hiệu cảnh báo tổn thương thần kinh, đột quỵ, u não, viêm màng não, hoặc tăng áp lực nội sọ.
Kết luận
Đồng tử đóng vai trò then chốt trong điều tiết ánh sáng và hỗ trợ khả năng nhìn rõ. Những thay đổi nhỏ ở đồng tử có thể phản ánh các rối loạn nghiêm trọng về thần kinh hoặc nhãn khoa. Người bệnh có triệu chứng như nhìn mờ, chói sáng, quầng sáng, hay thấy đồng tử không đều nên đi khám chuyên khoa mắt để được chẩn đoán và xử lý kịp thời.
Tài liệu tham khảo
American Academy of Ophthalmology – BCSC: Neuro-ophthalmology (2023–2024)
Clinical Ophthalmology: A Systematic Approach – Jack Kanski, 9th edition
Snell RS. Clinical Neuroanatomy, 7th edition
National Eye Institute – Pupil Function and Disorders